Có một nỗi áy náy mà tôi tin rất nhiều chị đang mang theo mỗi ngày, dù ít khi nói thành lời. Đó là cảm giác mình không ở bên con đủ nhiều. Sáng ra đi làm khi con còn ngái ngủ, tối về thì con đã lả người chờ mẹ. Cuối tuần thì hết việc nhà đến việc cơ quan đuổi theo. Và đâu đó trong đầu cứ vang lên một câu hỏi nhỏ mà nhói: “Liệu mình có đang bỏ lỡ những năm tháng quan trọng nhất của con không?”
Nỗi áy náy ấy càng nặng hơn khi chị lướt điện thoại và thấy những người mẹ khác — luôn tươi tắn, luôn ở bên con, tự tay làm đồ chơi giáo dục, đọc sách cho con mỗi tối, đưa con đi đủ thứ lớp. Chị nhìn vào đó rồi nhìn lại mình, và cái cảm giác “mình chưa đủ” lại dâng lên.
Nếu chị đang ở trong tâm trạng đó, tôi muốn ngồi xuống cạnh chị một lát. Không phải để khuyên răn, mà để chia sẻ một điều tôi đã phải đi qua rất nhiều năm mới thấm: điều con cần không phải một người mẹ hoàn hảo hay có mặt hai mươi tư trên hai mươi tư. Điều con cần là sự để tâm tới con từ sớm — một sự quan tâm có chất lượng và đều đặn. Và tin tốt là: thứ đó nằm trong tầm với của một người mẹ bận rộn như chị.
Tôi đã từng ở bên con mà tâm trí để ở chỗ khác
Tôi sinh năm 1986, ở một vùng quê Thái Bình không dư dả gì. Tuổi thơ tôi từng suýt rẽ sang một ngả khác — học hết lớp 9, tôi đã định bỏ học đi học nghề may vì nhà khó. Rồi tôi quay lại trường, đỗ chuyên Văn, và sau này có một quãng đời làm cô giáo ở Quảng Ninh.
Quãng đời ấy có một giai đoạn tôi không bao giờ quên: gần hai năm nuôi con nhỏ gần như một mình, khi chồng tôi công tác cách hơn một trăm cây số. Mỗi ngày của tôi là một guồng quay kín mít. Sáng lên lớp, soạn giáo án, chấm bài. Chiều tối về với con: cho ăn, tắm giặt, dỗ ngủ. Và tôi nhớ rất rõ một cảm giác — thứ cảm giác mà giờ đây tôi đoán nhiều chị cũng đang có.
Đó là cảm giác ở bên con mà tâm trí để ở chỗ khác. Tôi bế con trên tay nhưng đầu thì đang nghĩ về tập bài chưa chấm. Tôi ngồi cạnh con chơi nhưng mắt cứ liếc đồng hồ tính xem còn bao nhiêu việc. Con khoe với tôi một điều gì đó bằng cái giọng bi bô háo hức, còn tôi chỉ ậm ừ cho qua. Tối đến, khi con đã ngủ, tôi lại ngồi đó với một nỗi day dứt rất quen: hôm nay mình có thực sự ở đó với con phút nào không?
Tôi kể chuyện này không phải để than, cũng không phải để tỏ ra mình hiểu hết. Tôi kể vì tôi muốn chị biết rằng người viết những dòng này không đứng từ một cái tháp ngà nào. Sau này tôi rời nghề giáo trong giằng xé — tôi vẫn nhớ buổi khai giảng tháng 9 năm 2013, nghe tiếng trống trường mà nước mắt cứ trào ra — rồi lao vào kinh doanh, giờ làm CEO một công ty về lọc nước, học xong MBA. Nhưng tất cả những thứ đó đến sau. Cái nền của tôi là những ngày tất bật nuôi con trong cô đơn ấy. Và chính vì đã đi qua, tôi hiểu cái áy náy của một người mẹ vừa muốn lo cho con thật tốt, vừa không có đủ hai mươi tư giờ trong ngày.
Hóa ra điều con thấm không phải số giờ, mà là sự hiện diện
Có một điều mà mãi sau này tôi mới hiểu, và nó đã cởi cho tôi rất nhiều gánh nặng. Đúng là những năm đầu đời của con — đặc biệt giai đoạn từ lúc lọt lòng đến khoảng ba tuổi — là quãng não bộ con phát triển nhanh đến không ngờ. Đây là điều mà giới khoa học phát triển trẻ em khá đồng thuận. Nghe vậy, nhiều người mẹ đi làm như chúng ta lập tức thấy thắt lòng: vậy là mình đang bỏ lỡ giai đoạn vàng rồi sao?
Nhưng điều tôi muốn chị nghe kỹ là phần tiếp theo. Cái nuôi dưỡng con trong giai đoạn ấy không phải số giờ mẹ ngồi cạnh, mà là chất lượng của những tương tác qua lại giữa mẹ và con.
Tôi rất tâm đắc một khái niệm của Trung tâm Nghiên cứu Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard (Center on the Developing Child) — họ gọi đó là “tương tác đáp ứng” (serve and return), ví như một cú giao bóng và đỡ bóng trong quần vợt. Con “giao bóng” cho mẹ: con bi bô, con chỉ tay vào con mèo, con khoe một bức tranh nguệch ngoạc, con òa khóc. Và mẹ “đỡ bóng” lại: mẹ nhìn vào mắt con, mẹ đáp lời, mẹ gọi tên con mèo, mẹ khen bức tranh, mẹ ôm con khi con khóc. Chính những lượt qua lại nhỏ xíu, lặp đi lặp lại đó — theo cách tôi hiểu — mới là thứ giúp dệt nên nền tảng trong những năm đầu của con.
Chị có thấy nhẹ lòng hơn không? Tôi thì có. Vì điều đó nghĩa là một người mẹ ngồi cạnh con cả buổi tối nhưng mắt dán vào điện thoại, đầu óc ở chỗ khác — chưa chắc đã “đỡ bóng” cho con được mấy lượt. Trong khi một người mẹ đi làm cả ngày, nhưng khi về có mười lăm, hai mươi phút thật sự hiện diện với con — mắt nhìn con, tai nghe con, lòng hướng về con — lại có thể trao cho con rất nhiều lượt qua lại quý giá. Quan tâm có chất lượng mười lăm phút, đôi khi đáng giá hơn cả một ngày ở cạnh mà tâm trí trôi đi đâu mất.
Và còn một người nữa tôi rất biết ơn vì đã “cởi trói” cho các bà mẹ: Donald Winnicott, một bác sĩ nhi khoa kiêm nhà phân tâm học, với khái niệm “người mẹ đủ tốt” (good enough mother). Ý của ông, hiểu nôm na, là một người mẹ đủ tốt — chứ không phải hoàn hảo — mới chính là điều lành mạnh cho con. Người mẹ đáp ứng con phần lớn thời gian, và đôi khi lỡ nhịp, theo ông, thật ra đang dạy con một bài học quý: thế giới này không hoàn hảo, nhưng vẫn an toàn và đáng tin. Câu “đủ tốt” ấy đã tháo khỏi vai tôi biết bao nhiêu là nặng.
Vài hiểu lầm hay khiến mẹ thêm áy náy
Trên hành trình của mình, tôi nhận ra mấy ngộ nhận này hay âm thầm bào mòn những người mẹ đi làm. Tôi nêu ra đây, biết đâu có cái chạm đến chị.
“Để tâm tới con từ sớm nghĩa là phải ở bên con thật nhiều giờ.” Không hẳn. Như đã nói, con cảm nhận chất lượng của sự hiện diện nhiều hơn số giờ. Một người mẹ đi làm vẫn hoàn toàn có thể là một người mẹ để tâm tới con — nếu những khoảng thời gian ở bên con là thật sự ở bên con.
“Mình không ở nhà cả ngày thì con sẽ thiệt thòi, kém phát triển.” Tôi hiểu nỗi sợ này, vì tôi từng có nó. Nhưng con không lớn lên chỉ nhờ một mình mẹ. Con lớn lên trong một mạng lưới yêu thương — có bà, có bố, có cô giáo, có những người chăm con. Việc của mẹ không phải là người duy nhất “đỡ bóng” cho con, mà là giữ cho sợi dây giữa mình và con luôn ấm, và chọn được những người tin cậy cùng đồng hành.
“Cứ để đó, lớn rồi con sẽ tự ổn.” Đây là hiểu lầm ở chiều ngược lại, mà tôi cũng muốn nói thật lòng. Sự để tâm sớm và đều đặn là có ý nghĩa thật. Đừng vì quá bận mà thụ động buông xuôi theo kiểu “rồi đâu sẽ vào đó”. Con không cần mẹ hoàn hảo, nhưng con cần mẹ có mặt thật trong những khoảnh khắc nhỏ — và điều đó thì không nên đợi.
Bẫy ngược: khi yêu thương biến thành ám ảnh
Tôi muốn dừng lại ở một điều, vì nó quan trọng để chúng ta không trượt từ thái cực này sang thái cực kia.
Khi một người mẹ đã thấm được rằng “để tâm tới con từ sớm” là quan trọng, đôi khi chị lại lao vào nó với tất cả sự lo lắng của mình. Quan tâm con biến thành giám sát con. Đồng hành con biến thành kèm con học, ép con giỏi, nhồi con đủ thứ lớp từ khi con còn rất bé, để “không bỏ lỡ giai đoạn vàng”. Yêu thương, không khéo, lại hóa thành một thứ áp lực — cho cả con lẫn mẹ.
Tôi nghĩ tinh thần “đủ tốt” của Winnicott cũng nhắc ta điều này. Để tâm tới con không có nghĩa là biến con thành một dự án phải tối ưu. Một đứa trẻ cũng cần những khoảng được chơi tự do, được buồn chán, được tự xoay xở, được vấp ngã chút ít. Sự hiện diện ấm áp của mẹ khác với sự kiểm soát căng thẳng của mẹ. Cái con cần là cảm giác được mẹ để tâm, chứ không phải cảm giác bị mẹ căng thẳng kèm cặp.
Và xin chị nhớ giữ lấy chính mình trong tất cả những điều này. Một người mẹ vắt kiệt bản thân để dồn hết cho con, thường khó mà hiện diện một cách bình an được. Con thấm tâm trạng của mẹ trước cả khi hiểu lời mẹ. Một người mẹ được nghỉ ngơi, còn một góc đời riêng, còn biết cười — người mẹ ấy “đỡ bóng” cho con dịu dàng hơn nhiều.
Vài cách nhẹ nhàng để để tâm tới con — nếu chị thấy hợp
Tôi không thích kê đơn cho ai. Mỗi nhà một cảnh. Nhưng đây là những điều nhiều người mẹ đi làm thấy hiệu quả, chị đọc rồi giữ lại cái nào hợp với mình thôi.
- Chọn một “khoảnh khắc neo” thật sự hiện diện mỗi ngày. Không cần nhiều. Có thể là mười lăm phút trước giờ ngủ: mẹ cất điện thoại sang phòng khác, ngồi xuống bên con, hỏi con một câu thật và nghe đến cùng. Đều đặn ngày nào cũng có, con thường trông đợi và yên tâm vì khoảnh khắc đó.
- “Đỡ bóng” cho con trong những lượt nhỏ. Khi con khoe điều gì, chị thử dừng tay một nhịp, nhìn vào mắt con và đáp lại bằng đúng cái sự háo hức của con. Những lượt qua lại nhỏ ấy gộp lại thành một điều lớn.
- Đừng đánh giá mình bằng số giờ. Thay vì hỏi “hôm nay mình ở bên con được mấy tiếng”, chị thử hỏi “hôm nay mình có một khoảnh khắc nào thật sự ở đó với con chưa”. Câu hỏi thứ hai dịu dàng với chị hơn, và cũng đúng hơn.
- Cho phép con và mình “đủ tốt”. Có hôm chị mệt rã, chỉ kịp ôm con một cái rồi cả hai cùng ngủ — vậy cũng được. Sợi dây giữa chị và con được dệt từ rất nhiều ngày, không phải đứt vì một ngày mẹ đuối.
- Giữ một góc nhỏ cho chính mình. Một tách trà uống trong yên tĩnh, vài trang sách, một cuộc gọi cho bạn cũ. Cái bình của mẹ có đầy thì mẹ mới rót ra cho con được.
Khi nào nên tìm đến người có chuyên môn
Tôi cần nói thẳng với chị điều này: tôi không phải chuyên gia tâm lý, cũng không phải chuyên gia về phát triển trẻ em. Tôi là một người chị đã đi qua những ngày tất bật nuôi con trong cô đơn, và những gì tôi chia sẻ ở đây là trải nghiệm cùng vài điều tôi đọc được, chứ không phải lời tư vấn chuyên môn.
Có những lúc, tình thương và sự để tâm thôi là chưa đủ, và tìm người có chuyên môn không phải dấu hiệu của yếu đuối mà là của thương con, thương mình. Nếu chị thấy con có những dấu hiệu phát triển khiến chị thật sự lo lắng — chậm nói, chậm tương tác, hay những điều khiến trực giác làm mẹ của chị bất an — chị hãy cân nhắc đưa con đi khám ở bác sĩ nhi hoặc chuyên gia phát triển trẻ em để được đánh giá đúng. Và nếu chính chị thấy mình buồn bã kéo dài, kiệt sức triền miên, mất hết niềm vui, hay nỗi áy náy đè nặng đến mức không thở nổi — một nhà tham vấn được đào tạo bài bản có thể đồng hành cùng chị theo cách mà một bài blog không thể.
Tìm đúng người, đúng lúc là một trong những điều khôn ngoan và can đảm nhất mà một người mẹ có thể làm.
Lời cuối, từ một người chị
Chị thân mến, nếu tối nay chị lại nằm xuống với cái cảm giác mình chưa ở bên con đủ nhiều — tôi mong chị nhẹ tay với chính mình một chút. Con không đo tình mẹ bằng số giờ. Con thấm nó qua những lượt mẹ thật sự nhìn con, nghe con, đáp lại con — dù chỉ trong mười lăm phút quý giá mỗi ngày.
Chị không cần phải là người mẹ hoàn hảo. Chị chỉ cần là một người mẹ để tâm — và đủ tốt. Tôi đã từng tưởng rằng một người mẹ đi làm bận rộn như mình thì luôn nợ con một điều gì đó. Hóa ra điều con cần chưa bao giờ là sự hoàn hảo của tôi. Con chỉ cần tôi có mặt thật trong những khoảnh khắc nhỏ. Và điều đó, chị à, hoàn toàn nằm trong tầm tay của chị.
Về tác giả: Tôi là Phạm Thị Vân, sinh năm 1986 ở Thái Bình. Tôi từng là cô giáo, từng có gần hai năm nuôi con nhỏ một mình khi chồng công tác xa hơn trăm cây số, từng đi qua những ngày ở bên con mà tâm trí để ở chỗ khác vì quá tải. Sau này tôi chuyển hướng sang kinh doanh, hiện là CEO Enterbuy, hoàn thành chương trình MBA năm 2020, và là mẹ của ba cô con gái. Tôi viết ở đây không với tư cách chuyên gia, mà như một người chị đã đi qua — để những người mẹ đang gánh cả bầu trời bớt thấy mình đơn độc. Những khái niệm trong bài được tham khảo từ tài liệu của các tác giả và tổ chức được nêu tên; bài viết không thay thế cho tư vấn tâm lý hay đánh giá phát triển trẻ em chuyên môn.
Nếu những dòng này chạm đến chị, chị có thể ghé đọc thêm các bài tôi viết cho những người mẹ đi làm — về cách đồng hành cùng con, làm mẹ bình an và tìm lại chính mình giữa bộn bề. Không vội vàng gì cả, khi nào chị thấy cần thì mình lại trò chuyện tiếp.