Có một thói quen tôi đoán nhiều chị cũng có, vì tôi từng nghiện nó: cầm điện thoại lên lúc nửa đêm, khi cả nhà đã ngủ, và bắt đầu lướt.
Lướt thì thấy gì? Thấy con nhà chị đồng nghiệp mới hai tuổi đã nói được mấy thứ tiếng. Thấy một bà mẹ nào đó khoe con vào được lớp chọn, trường điểm, lịch học kín mít những lớp năng khiếu mà nghe tên thôi tôi đã thấy mình tụt lại phía sau. Thấy những căn bếp sạch bong, những mâm cơm dặm cho con đẹp như tranh, những người mẹ lúc nào cũng dịu dàng tươi cười. Rồi tôi quay sang nhìn con mình, nhìn lựa chọn của mình, và một câu hỏi quen thuộc lại nhói lên: “Hay là mình đang chọn sai cho con?”
Nếu chị từng có cái đêm như thế — vừa thương con, vừa mệt, vừa sợ rằng mình không cho con được những điều tốt nhất như nhà người ta — thì tôi viết bài này cho chị. Tôi muốn nói trước một điều, nhẹ thôi: không có một môi trường nuôi dạy nào là hoàn hảo cho mọi đứa trẻ cả. Chỉ có cái hợp với con của chị, và hợp với sức của chị. Và người hiểu con của chị nhất, tin tôi đi, không phải bà mẹ trên màn hình kia — mà chính là chị.
Tôi cũng từng tin nhà mình “thua kém”
Tôi sinh năm 1986, ở một vùng quê Thái Bình. Tuổi thơ tôi không dư dả gì. Học hết lớp 9, tôi từng suýt nghỉ học để đi học nghề may, vì nhà khó. Sau này tôi quay lại trường, rồi có một quãng đời làm cô giáo ở Quảng Ninh. Tôi kể chuyện gốc gác này trước, vì tôi không muốn chị đọc xong lại nghĩ “chị ấy giờ khá giả rồi, nói gì chẳng được”.
Quãng đời tôi nhớ nhất là gần hai năm nuôi con nhỏ gần như một mình, khi chồng tôi công tác cách hơn một trăm cây số. Đó là những ngày tôi gọi là “ca ba”: việc trường, việc nhà, và chăm con — ba ca chồng lên nhau, chẳng ca nào được nghỉ. Và xen vào giữa tất cả là một nỗi cô đơn ít người gọi tên: có chồng đấy, mà nhiều đêm vẫn thấy mình một mình hoàn toàn.
Trong những ngày ấy, tôi không chỉ mệt. Tôi còn tự dằn vặt. Tôi nhìn những gia đình đủ đầy hơn, đông người hơn, có ông bà đỡ đần, có điều kiện cho con học chỗ này chỗ kia, và tôi thấy con mình như đang “thiệt thòi” vì có một người mẹ vừa nghèo thời gian, vừa nghèo điều kiện. Tôi nhớ có lần nghe người ta kể con họ học ở đâu, theo phương pháp gì, mà về nhà tôi cứ nghĩ mãi, lòng nặng trĩu: liệu mình có đang làm hỏng tương lai con vì không cho con được như thế?
Phải rất lâu sau, khi đã rời bục giảng, lao vào kinh doanh, rồi đi một chặng đường dài hơn — giờ tôi là CEO một công ty về lọc nước, học xong MBA năm 2020, làm mẹ của ba cô con gái — tôi mới nhìn lại và hiểu ra: cái khiến tôi khổ hồi đó không phải là tôi chọn sai cho con. Cái khiến tôi khổ là tôi cứ đem cái nền của nhà mình ra đặt cạnh cái đỉnh của nhà người khác. Và phép so sánh ấy, nó không bao giờ có hồi kết.
Vì sao càng so sánh, chị càng thấy mình thua
Có một điều tôi ước ai đó nói với tôi sớm hơn: chuyện chị thấy mình kém cỏi sau khi lướt mạng không phải vì chị thật sự kém. Nó là một cơ chế rất con người.
Nhà tâm lý học Leon Festinger từng đưa ra một ý mà tôi thấy đúng đến giật mình, gọi là thuyết so sánh xã hội (social comparison theory). Hiểu nôm na, ông cho rằng con người có một xu hướng tự nhiên: để biết mình đang ở đâu, mình thường tự đánh giá bản thân bằng cách so với người khác. Ngày xưa, ta so với vài người hàng xóm. Còn bây giờ, qua màn hình điện thoại, chị đang so mình với hàng nghìn người mẹ cùng lúc — mà toàn là những khoảnh khắc đẹp nhất, được chọn lọc kỹ nhất của họ.
Chị thấy cái bẫy chưa? Cái mạng xã hội bày ra trước mắt chị không phải cuộc đời thật của ai cả. Nó là phần triển lãm. Người ta đăng con đạt giải, chứ ít ai đăng những đêm con khóc ngằn ngặt hay những lần chính họ cũng quát con rồi ân hận. Người ta khoe mâm cơm đẹp, chứ không quay cảnh bếp núc bừa bộn lúc 7 giờ tối khi cả mẹ lẫn con đều đói và cáu. Vậy mà chị lại đem cả ngày thật của mình — với đủ vất vả, lộn xộn, mệt mỏi — ra so với cái phần đã được tỉa tót ấy. Thua là phải. Nhưng đó là một cuộc đua gian lận, chị thua không phải vì chị tệ.
“Đủ tốt” — hai chữ đã tháo gánh nặng khỏi vai tôi
Có một khái niệm tôi rất biết ơn khi gặp được, vì nó cởi trói cho tôi rất nhiều: “người mẹ đủ tốt” (good enough mother) của nhà phân tâm học người Anh Donald Winnicott.
Ý của ông, hiểu theo cách của một người mẹ bình thường, là thế này: đứa trẻ không cần một người mẹ hoàn hảo, làm đúng mọi thứ, chọn đúng mọi lựa chọn. Đứa trẻ cần một người mẹ đủ tốt — một người mẹ đáp ứng được con phần lớn thời gian, có lúc lỡ nhịp, có lúc chọn chưa tối ưu, rồi quay lại điều chỉnh. Theo cách nhìn của ông, chính sự “không hoàn hảo có chừng mực” ấy lại lành mạnh cho con, vì nó dạy con rằng thế giới này vốn không hoàn hảo, mà vẫn an toàn và đáng tin.
Tôi muốn mượn tinh thần “đủ tốt” ấy để nói về chuyện chọn lựa cho con. Không có cái trường nào, cái lớp nào, cái phương pháp nào là hoàn hảo tuyệt đối — bởi vì cái hoàn hảo cho đứa trẻ này lại có thể chẳng hợp với đứa trẻ kia. Mỗi đứa con là một con người riêng: có bé hợp ồn ào sôi nổi, có bé cần yên tĩnh; có bé bừng nở khi được tự do, có bé an tâm khi có nề nếp rõ ràng. Cái mà nhà người ta khen hết lời chưa chắc đã là cái con chị cần. Và ngược lại.
Cho nên câu hỏi đúng, theo tôi, không phải là “Đâu là lựa chọn tốt nhất trên đời?” — vì câu đó không có đáp án. Câu hỏi đúng là: “Đâu là lựa chọn hợp với chính con mình, và hợp với sức của gia đình mình lúc này?” Hai câu ấy khác nhau xa lắm.
Vài hiểu lầm khiến mẹ tự làm khổ mình
Trên hành trình của mình, tôi nhận ra mấy ngộ nhận này hay âm thầm bào mòn các bà mẹ. Tôi nêu ra, biết đâu có cái chạm đến chị.
“Có một công thức nuôi dạy đúng, mình chỉ cần tìm cho ra.” Tôi từng tin thế, và tin ấy làm tôi kiệt sức. Sự thật mà tôi dần thấm là: không có một công thức chung cho mọi nhà. Người hiểu con của chị nhất là chị — người ngồi ăn cùng con mỗi ngày, biết con cười kiểu gì, sợ cái gì, sáng mắt lên khi nói về điều gì. Cái hiểu đó, không một chuyên gia hay một bài viết nào trên mạng có được thay chị.
“Đi khác số đông nghĩa là mình sai.” Không hẳn. Nếu chị quan sát con mình kỹ, và chọn một con đường hợp con — dù nó khác với cái mà phần đông quanh chị đang làm — thì đó không phải là liều lĩnh, mà là chị đang làm đúng việc của một người mẹ: nhìn con mình, chứ không nhìn con người khác. Đi khác số đông vì con cần, theo tôi, can đảm hơn là chạy theo đám đông cho yên tâm.
“Mình chọn cái này thì coi như đóng sập mọi cánh cửa khác.” Nuôi con là một hành trình dài, không phải một bài thi chỉ tô đáp án một lần. Hôm nay chị chọn theo những gì chị thấy hợp con nhất ở thời điểm này. Mai mốt con đổi, hoàn cảnh đổi, chị hoàn toàn có thể điều chỉnh. Rất ít quyết định trong việc nuôi con là không thể quay đầu.
Vài cách nhẹ nhàng để buông bớt so sánh — nếu chị thấy hợp
Tôi không thích kê đơn cho ai, vì mỗi nhà một cảnh. Đây chỉ là những điều nhiều người mẹ thấy nhẹ lòng hơn, chị đọc rồi giữ lại cái nào hợp với mình thôi.
- Để ý cảm giác của mình sau mỗi lần lướt mạng. Nếu xem một trang, một người nào đó mà chị toàn thấy mình kém cỏi đi, có lẽ chị được phép bớt nhìn lại. Buông bớt áp lực so sánh đôi khi đơn giản bắt đầu từ việc dọn bớt những thứ làm mình tổn thương mỗi ngày.
- Quay ánh mắt về phía con thật, thay vì con trên màn hình. Khi tôi lại thấy mình so sánh, tôi thử dừng lại và nhìn chính con mình: hôm nay con vui không, con khỏe không, con với mình có gần nhau không. Thường thì câu trả lời cho những điều thật sự quan trọng ấy lại đang ổn hơn tôi tưởng nhiều.
- So sánh con hôm nay với con hôm qua, không so với con nhà khác. Mỗi đứa trẻ một nhịp lớn. Khi tôi nhìn vào chặng đường riêng của con mình — con của hôm nay đã hơn con của tháng trước ở điểm nào — tôi thấy biết ơn nhiều hơn là lo lắng.
- Tin vào cái hiểu của chính mình về con. Trước một lựa chọn, thay vì hỏi “người ta làm gì”, chị có thể thử hỏi “con mình hợp gì”. Chị có nhiều dữ liệu về con mình hơn bất kỳ ai khác — chỉ là đôi khi tiếng ồn của so sánh át mất tiếng nói ấy đi.
- Nhớ tinh thần “đủ tốt”. Chị không cần là người mẹ hoàn hảo, không cần chọn được lựa chọn hoàn hảo. Chị chỉ cần đủ tốt — đủ yêu thương, đủ để ý, đủ sẵn lòng điều chỉnh khi cần. Và như thế, thật ra, đã là rất nhiều rồi.
Khi nào nên tìm đến người có chuyên môn
Tôi cần nói thẳng với chị điều này: tôi không phải chuyên gia tâm lý, cũng không phải chuyên gia giáo dục. Tôi là một người chị đã đi qua những đêm tự dằn vặt vì so sánh, và những gì tôi chia sẻ ở đây là trải nghiệm của tôi cùng vài điều tôi đọc được, chứ không phải lời tư vấn chuyên môn.
Có những lúc, sự ấm áp và tự nhủ “đủ tốt rồi” thôi là chưa đủ. Nếu chị thấy mình lo âu kéo dài, mất ngủ triền miên, buồn bã hay trống rỗng nhiều tuần không dứt, không còn thấy vui ở bất cứ điều gì, hay có những ý nghĩ làm hại bản thân — chị hãy cân nhắc tìm đến một chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Và nếu chị thật sự băn khoăn về sự phát triển hay việc học của con, một người có chuyên môn về giáo dục hoặc tâm lý trẻ có thể đồng hành cùng chị một cách mà một bài blog không làm được. Tìm đúng người, đúng lúc không phải là dấu hiệu của yếu đuối, mà là của một người mẹ biết thương mình, thương con.
Lời cuối, từ một người chị
Chị thân mến, nếu tối nay chị lại cầm điện thoại lên và thấy lòng mình chùng xuống vì con nhà người ta — tôi mong chị nhẹ tay với chính mình một chút. Cái chị đang so, phần lớn, là một phần triển lãm đã được tỉa tót, chứ không phải cả cuộc đời thật của ai.
Không có môi trường nuôi dạy nào hoàn hảo đâu, chị ạ. Cũng không có người mẹ nào hoàn hảo. Chỉ có chị — người hiểu con mình nhất, đang cố gắng mỗi ngày trong khả năng của mình. Và một người mẹ đủ tốt, biết nhìn con mình thay vì nhìn con người khác, biết chọn cái hợp con và hợp sức mình — với tôi, đó đã là một món quà lớn chị tặng con rồi. Chị được phép đi con đường của riêng mẹ con mình. Thật đấy.
Về tác giả: Tôi là Phạm Thị Vân, sinh năm 1986 ở Thái Bình. Từ một cô bé suýt bỏ học sau lớp 9 để đi học nghề may, tôi quay lại trường, theo nghề giáo, rồi có gần hai năm nuôi con nhỏ một mình khi chồng ở xa hơn trăm cây số — những ngày “ca ba” mà tôi không bao giờ quên, và cũng là những ngày tôi từng tự dằn vặt vì thấy nhà mình “thua kém” nhà người ta. Sau này tôi rời bục giảng, bước vào kinh doanh, học xong MBA năm 2020, và hiện là CEO Enterbuy. Tôi đang làm mẹ của ba cô con gái, và vẫn mỗi ngày học cách bớt so sánh, tin vào cái hiểu của mình về con. Tôi viết ở đây không với tư cách chuyên gia, mà như một người chị đã đi qua. Các khái niệm trong bài được tham khảo từ tài liệu của những tác giả được nêu tên; bài viết không thay thế cho tư vấn tâm lý hay chuyên môn.
Nếu những dòng này chạm đến chị, chị có thể ghé đọc thêm các bài tôi viết cho những người mẹ đi làm — về cách gỡ cảm giác tội lỗi, làm mẹ bình an và tìm lại chính mình. Không vội vàng gì cả, khi nào chị thấy cần thì mình lại trò chuyện tiếp.