Có những buổi tối, sau khi đã quát con một câu mà mình không hề muốn quát, tôi ngồi xuống mép giường con đang ngủ và thấy ngực mình nặng trĩu. Con thở đều, gương mặt ngây thơ, còn tôi thì vừa lớn tiếng với chính sinh linh mình thương nhất đời. Cái cảm giác ấy — vừa thương con đến quặn lòng, vừa giận mình, vừa kiệt sức đến mức không còn gì để cho đi — tôi tin nhiều chị đang đọc những dòng này cũng quá quen.
Chị đi làm cả ngày, đầu óc căng như dây đàn. Về đến nhà lại là cơm nước, bài vở, tắm rửa, dỗ ngủ. Khi con đòi mẹ chơi cùng, mẹ chỉ muốn được ngồi yên năm phút. Khi con mè nheo, câu nói bật ra khỏi miệng mẹ thường gắt hơn mẹ định. Và rồi đêm xuống, mẹ nằm đó với một cảm giác rất quen: hình như mình và con đang xa nhau dần, mà mình thì chẳng còn pin để kéo lại gần.
Nếu chị đang ở trong cảm giác đó, tôi muốn nói trước một điều: chị không phải người mẹ tồi. Chị chỉ đang quá tải. Và có những cách rất nhỏ, rất nhẹ để kết nối lại với con — mà không cần chị phải biến thành một người mẹ hoàn hảo, cũng không cần chị tiếp tục vắt kiệt mình thêm nữa.
Tôi đã từng nuôi con trong cô đơn, nên tôi hiểu
Tôi sinh năm 1986, ở một vùng quê Thái Bình. Tuổi thơ tôi không dư dả. Học hết lớp 9, tôi từng suýt bỏ học đi học nghề may, vì nhà khó. Rồi tôi quay lại trường, đỗ chuyên Văn, và có một quãng đời làm cô giáo ở Quảng Ninh.
Quãng đời ấy có một giai đoạn tôi không bao giờ quên: gần hai năm nuôi con nhỏ gần như một mình, khi chồng tôi công tác cách hơn một trăm cây số. Mỗi ngày của tôi là một guồng quay không có khe hở. Sáng lên lớp, soạn giáo án, chấm bài. Chiều tối về với con: cho ăn, tắm giặt, ru ngủ. Đêm con sốt thì một mình tôi thức trắng, một mình tôi bế con đi viện. Tôi gọi đó là cảnh “ca ba” — việc trường, việc nhà, và chăm con — ba ca chồng lên nhau, không ca nào được nghỉ.
Nhưng điều khiến tôi mệt nhất hồi đó không phải là thiếu ngủ. Mà là sự cô đơn. Tôi có chồng, nhưng nhiều đêm tôi thấy mình một mình hoàn toàn. Tôi yêu con, nhưng có những lúc nhìn con tôi chỉ thấy thêm một việc phải làm. Tôi nhớ có lần con níu áo đòi mẹ kể chuyện, mà tôi gạt tay con ra, nói “Mẹ mệt lắm, để mẹ yên”. Con tôi lúc ấy còn quá nhỏ để hiểu, chỉ lủi thủi quay đi. Và tối đó, đúng như chị, tôi lại ngồi mép giường ân hận.
Tôi kể chuyện này không phải để than. Tôi kể vì tôi muốn chị biết rằng người viết những dòng này không đứng từ một tháp ngà nào cả. Sau này tôi rời nghề giáo trong giằng xé — tôi vẫn nhớ buổi khai giảng tháng 9 năm 2013, nghe tiếng trống trường mà nước mắt cứ trào ra — rồi lao vào kinh doanh, giờ làm CEO một công ty về lọc nước, học xong MBA. Nhưng tất cả những thứ đó đến sau. Cái nền của tôi là những đêm cô đơn nuôi con ấy. Và chính vì đã đi qua, tôi hiểu: khi mẹ đã cạn pin, “gắn kết với con” nghe như một việc xa xỉ.
Vì sao mẹ kiệt sức thì kết nối lại khó đến thế
Có một điều ít ai nói với chúng ta: khi cơ thể và tinh thần đã cạn, cảm xúc tích cực không tự dưng tuôn ra. Tình thương thì vẫn còn nguyên đó, nhưng biểu hiện của tình thương — sự dịu dàng, kiên nhẫn, ánh mắt trìu mến — lại cần năng lượng để bật ra. Mà năng lượng thì chị đã đổ hết vào công việc và một trăm việc không tên rồi.
Trong ngành tâm lý, hai nhà nghiên cứu John Bowlby và Mary Ainsworth được xem là những người đặt nền cho thuyết gắn bó (attachment theory — lý thuyết về sợi dây gắn kết giữa con và người chăm sóc). Điều tôi tâm đắc nhất từ hướng nghiên cứu này, diễn đạt theo cách của một người mẹ bình thường, là: đứa trẻ không cần mẹ làm đúng mọi lúc. Cái con cần là một cảm giác nền — rằng khi con quay lại, mẹ vẫn ở đó, mẹ vẫn đáp lại con. Theo cách tôi hiểu, sợi dây gắn bó không dễ đứt vì một lần mẹ gắt; nó được dệt nên từ rất nhiều lần nhỏ mẹ quay lại với con.
Đó là điều an ủi cho những người mẹ đang cạn pin như chị và như tôi ngày xưa. Vì nó có nghĩa là chị không cần những buổi đi chơi hoành tráng, không cần cả một ngày cuối tuần hoàn hảo. Cái con thấm vào người thường là những khoảnh khắc nhỏ, lặp đi lặp lại: ánh mắt mẹ nhìn con khi con khoe bức tranh, giọng mẹ dịu lại khi con sợ, mười phút mẹ thật sự ngồi xuống chơi cùng mà không cầm điện thoại.
Có một nhà tâm lý khác tôi rất biết ơn vì đã “cởi trói” cho các bà mẹ: Donald Winnicott, với khái niệm “người mẹ đủ tốt” (good enough mother). Ý của ông, hiểu nôm na, là một người mẹ đủ tốt — chứ không phải hoàn hảo — lại chính là điều lành mạnh cho con. Người mẹ đáp ứng con phần lớn thời gian, và đôi khi lỡ nhịp, theo ông, thật ra đang dạy con một bài học quý: rằng thế giới không hoàn hảo, nhưng vẫn an toàn và đáng tin. Chị nghe có nhẹ lòng hơn không? Tôi thì có. Câu “đủ tốt” ấy đã tháo khỏi vai tôi rất nhiều gánh nặng.
Vài hiểu lầm khiến mẹ càng mệt hơn
Trên hành trình của mình, tôi nhận ra mấy ngộ nhận này hay âm thầm bào mòn các bà mẹ. Tôi nêu ra đây, biết đâu có cái chạm đến chị.
“Kết nối với con nghĩa là phải dành thật nhiều thời gian.” Không hẳn. Điều con cảm nhận nhiều là chất lượng của sự hiện diện, không chỉ là số giờ. Mười phút mẹ thật sự ở đó — mắt nhìn con, tai nghe con, lòng hướng về con — thường đáng giá hơn cả buổi tối mẹ ngồi cạnh nhưng đầu óc ở chỗ khác.
“Mình quát con một câu là làm hỏng con rồi.” Đây là nỗi sợ tôi gặp ở rất nhiều người mẹ, và tôi từng ở trong đó. Nhưng như đã nói, sợi dây với con thường bền hơn ta tưởng. Điều quan trọng có lẽ không phải là chị chưa bao giờ lỡ lời, mà là sau khi lỡ lời, chị có quay lại với con không — một cái ôm, một câu “Lúc nãy mẹ nóng quá, mẹ xin lỗi con”. Chính hành động quay lại đó mới là điều con cảm nhận được.
“Mẹ tốt là mẹ hy sinh tất cả cho con.” Đây là hiểu lầm tôi muốn nói kỹ nhất, vì nó có thể gây hại theo chiều ngược lại — tôi sẽ nói ngay sau đây.
Bẫy ngược: dồn 100% vào con tới mức đánh mất chính mình
Khi viết bài này, tôi đắn đo nhiều. Vì có những chị đang xa con, cần kéo lại gần. Nhưng cũng có những chị đang sa vào cái bẫy ngược lại mà không hay: dồn toàn bộ con người mình vào đứa con, đến mức không còn lại gì cho bản thân và cho hôn nhân.
Khi con trở thành “trung tâm vũ trụ” của cả nhà, nghe thì có vẻ là yêu thương tột bậc. Nhưng tôi đã chứng kiến đủ để tin rằng điều đó dễ thành không lành mạnh — cho cả mẹ lẫn con. Người mẹ tự xóa mình đi, bỏ bê sở thích, bỏ bê sức khỏe, bỏ bê người bạn đời, để rồi một ngày nhìn vào gương không còn nhận ra mình là ai ngoài “mẹ của con”. Còn đứa con lớn lên trong một bầu không khí mà mọi nhu cầu của nó đều được đặt lên trên hết — điều đó cũng khó chuẩn bị cho con bước vào một thế giới không xoay quanh mình.
Ở đây tôi hay nghĩ đến tháp nhu cầu của Abraham Maslow — cái ý rằng mỗi con người đều có những tầng nhu cầu cần được đáp ứng. Mẹ cũng là một con người. Mẹ cũng cần nghỉ ngơi, cần được lắng nghe, cần một khoảng riêng để là chính mình, cần một mối quan hệ vợ chồng ấm áp. Khi mẹ bỏ đói tất cả những nhu cầu ấy của bản thân để dồn hết cho con, cái bình của mẹ cạn dần — mà mình thì khó rót ra từ một cái bình rỗng.
Có một câu tôi luôn nhắc mình và muốn tặng chị: con không cần một người mẹ hy sinh đến kiệt quệ, con cần một người mẹ hạnh phúc. Một người mẹ được nghỉ ngơi, được sống một phần đời của riêng mình, một người mẹ có cuộc hôn nhân ấm — người mẹ ấy giúp tạo ra một bầu không khí ổn định để con lớn lên. Yêu con và giữ lấy chính mình không phải hai việc đối nghịch. Chúng nuôi nhau.
Vài cách nhẹ nhàng để kết nối lại — nếu chị thấy hợp
Tôi không thích kê đơn cho ai. Mỗi nhà một cảnh. Nhưng đây là những điều nhiều người mẹ thấy hiệu quả, chị đọc rồi giữ lại cái nào hợp với mình thôi.
- Chọn một “khoảnh khắc neo” nhỏ trong ngày. Không cần nhiều. Có thể là mười phút trước giờ ngủ, mẹ tắt điện thoại, ngồi xuống bên con, hỏi con một câu thật và nghe đến cùng. Làm đều đặn, con thường trông đợi và yên tâm vì khoảnh khắc đó.
- Kết nối qua những kênh không tốn lời. Khi mẹ mệt đến mức không muốn nói, vẫn còn ánh mắt, cái xoa đầu, cái ôm, giọng nói hạ thấp xuống dịu dàng. Trẻ con thường cảm nhận những thứ đó trước cả khi hiểu lời.
- Sửa sai một cách tử tế, sau mỗi lần lỡ lời. Một câu xin lỗi con không làm mẹ mất uy. Ngược lại, nó cho con thấy rằng người ta được phép sai và được phép làm lành.
- Đừng quên rót đầy bình của chính mình. Nếu được, mỗi ngày chị thử làm một việc nhỏ cho riêng mình — một tách trà uống trong yên tĩnh, một cuốn sách vài trang, một cuộc gọi cho bạn cũ. Và nếu chị có bạn đời, có thể giữ lấy một góc nhỏ cho hai người; tôi tin một cuộc hôn nhân cũng cần được chăm như vậy.
- Hạ chuẩn xuống “đủ tốt”. Nhớ tinh thần “người mẹ đủ tốt” của Winnicott. Chị không cần hoàn hảo. Chị chỉ cần đủ tốt — và như thế đã là rất nhiều rồi.
Khi nào nên tìm đến người có chuyên môn
Tôi cần nói thẳng với chị điều này: tôi không phải chuyên gia tâm lý. Tôi là một người chị đã đi qua những đêm dài nuôi con trong cô đơn, và những gì tôi chia sẻ ở đây là trải nghiệm cùng những điều tôi đọc được, chứ không phải lời tư vấn lâm sàng.
Có những lúc, sự ấm áp và kiên nhẫn thôi là chưa đủ, và tìm người có chuyên môn không phải dấu hiệu của yếu đuối mà là của thương mình, thương con. Nếu chị thấy mình buồn bã kéo dài, mất ngủ triền miên, không còn thấy niềm vui ở bất cứ điều gì, hay có những ý nghĩ làm hại bản thân — chị hãy cân nhắc tìm đến một chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Nếu cơn giận với con vượt khỏi tầm kiểm soát của chị, hoặc mối quan hệ vợ chồng đã đến mức tổn thương sâu, một nhà tham vấn được đào tạo bài bản có thể đồng hành cùng chị theo cách mà một bài blog không thể.
Tìm sự giúp đỡ đúng người, đúng lúc là một trong những điều can đảm và khôn ngoan nhất mà một người mẹ có thể làm.
Lời cuối, từ một người chị
Chị thân mến, nếu tối nay chị lại ngồi mép giường con với cảm giác mình chưa đủ tốt — tôi mong chị nhẹ tay với chính mình một chút. Sợi dây giữa chị và con thường bền hơn chị nghĩ. Nó không dễ đứt vì một câu gắt. Nó được dệt lại mỗi lần chị quay về với con, dù chỉ bằng một ánh mắt, một cái ôm.
Và mong chị nhớ giữ lấy chính mình trong hành trình ấy. Một người mẹ còn nguyên vẹn, còn một góc đời của riêng mình, còn biết cười — với tôi, đó là một món quà lớn chị tặng con. Tôi đã từng cạn pin, từng tưởng mình chẳng còn gì để cho. Hóa ra điều con cần chưa bao giờ là một người mẹ hoàn hảo. Con chỉ cần mẹ — quay lại, hiện diện, và đủ tốt.
Về tác giả: Tôi là Phạm Thị Vân, sinh năm 1986 ở Thái Bình. Tôi từng là cô giáo, từng có gần hai năm nuôi con nhỏ một mình khi chồng công tác xa hơn trăm cây số, từng đi qua những đêm cô đơn ngay trong hôn nhân của mình. Sau này tôi chuyển hướng sang kinh doanh, hiện là CEO Enterbuy, hoàn thành chương trình MBA năm 2020, và là mẹ của ba cô con gái. Tôi viết ở đây không với tư cách chuyên gia, mà như một người chị đã đi qua — để những người mẹ đang gánh cả bầu trời bớt thấy mình đơn độc. Những khái niệm tâm lý trong bài được tham khảo từ tài liệu của các tác giả được nêu tên; bài viết không thay thế cho tư vấn tâm lý hay tham vấn chuyên môn.
Nếu những dòng này chạm đến chị, chị có thể ghé đọc thêm các bài tôi viết cho những người mẹ đi làm — về cách tìm lại chính mình, làm mẹ bình an và để hôn nhân ấm lại. Không vội vàng gì cả, khi nào chị thấy cần thì mình lại trò chuyện tiếp.