Có một loại giận rất lạ. Nó không ồn ào. Nó không đập bàn, không to tiếng. Nó chỉ ngồi im trong lồng ngực chị, âm ỉ như một viên than chưa tắt hẳn, đến mức nhiều khi chính chị cũng không gọi được tên nó.
Chị vẫn nấu cơm. Vẫn đưa con đi học. Vẫn cười với đồng nghiệp, vẫn trả lời tin nhắn của chồng bằng một chữ “ừ” cụt lủn. Bên ngoài, mọi thứ vẫn chạy. Nhưng bên trong, có cái gì đó đã nguội đi từ lâu. Tối nằm xuống, chị quay lưng về phía anh. Không phải vì ghét. Mà vì chị mệt, và vì có một nỗi ấm ức cứ dày lên mỗi ngày mà chẳng biết đổ vào đâu.
Nếu chị đang đọc những dòng này và thấy sống mũi cay cay, thì tôi muốn nói với chị điều đầu tiên, trước cả mọi lời khuyên: chị không hề vô lý, và chị không một mình.
Tôi đã từng quay lưng trong chính ngôi nhà của mình
Tôi xin kể chị nghe một đoạn đời của tôi, không phải để than, mà để chị biết tôi ngồi ở đâu khi viết bài này.
Khoảng mười mấy năm trước, tôi đi dạy ở Quảng Ninh, nuôi con nhỏ, trong khi chồng tôi làm việc cách đó hơn một trăm cây số. Gần hai năm trời, tôi sống cái cảnh mà sau này tôi mới đặt tên được là “ca ba”: ca một là việc trường, ca hai là việc nhà, ca ba là chăm con — và cả ba ca đều một mình.
Buổi sáng tôi soạn giáo án với con ngủ trên tay. Buổi tối con sốt, tôi thức trắng, sáng hôm sau vẫn đứng lớp như không có chuyện gì. Cuối tuần chồng về, tôi đáng lẽ phải mừng, nhưng nhiều khi tôi lại thấy trong lòng dâng lên một thứ rất khó chịu. Anh về, nghỉ ngơi, rồi lại đi. Còn tôi thì ở lại với tất cả. Tôi nhớ có lần anh hỏi rất nhẹ nhàng: “Em có sao không?” — và tôi trả lời “Không sao” bằng một giọng lạnh đến mức chính tôi cũng giật mình.
Lúc đó tôi tưởng mình mạnh mẽ. Tôi tưởng “không sao” là chịu đựng giỏi. Mãi sau này tôi mới hiểu: cái “không sao” ấy chính là nỗi ấm ức đã đặc lại thành băng. Tôi giận. Tôi giận vì gánh nặng không được chia. Giận vì sự cô đơn ngay trong một cuộc hôn nhân lẽ ra phải có hai người. Nhưng tôi không cho phép mình giận, vì tôi nghĩ “anh ấy có lỗi gì đâu, anh ấy cũng đi làm vất vả”, và vì tôi sợ nếu nói ra thì thành người vợ khó tính, đòi hỏi.
Thế là tôi nuốt vào. Nuốt mãi. Và cái giá của việc nuốt vào, tôi sẽ kể chị nghe ngay sau đây.
Ấm ức không biến mất — nó chỉ đổi chỗ
Điều tôi học được, bằng chính da thịt mình, là thế này: cảm xúc bị dồn nén không tan đi. Nó chỉ chuyển sang một chỗ khác trong đời chị.
Khi tôi không cho cơn ấm ức được nói với đúng người đã làm tôi ấm ức, nó tự tìm lối ra. Nó chảy sang con: tôi quát con vì một chuyện nhỏ xíu — làm đổ cốc nước, mặc đồ chậm — quát xong thì tim thắt lại vì ân hận, ôm con ngủ mà nước mắt rơi không thành tiếng. Nó chảy sang chồng dưới dạng lạnh nhạt: tôi không cãi nhau, tôi chỉ rút lui, trả lời nhát gừng, hết muốn chạm vào nhau. Và nó chảy ngược vào chính tôi: những buổi tối khóc mà không gọi được tên, người lúc nào cũng nằng nặng, dễ tủi thân, dễ kiệt sức.
Tôi muốn nói rõ điều này với chị, vì nó quan trọng: ấm ức là một cảm xúc hợp lệ. Nó không phải dấu hiệu chị là người vợ tồi hay người mẹ kém. Nó là tín hiệu cho biết có một nhu cầu chính đáng nào đó của chị đang bị bỏ quên quá lâu — nhu cầu được chia sẻ gánh nặng, được nhìn thấy, được nghỉ ngơi, được là một con người chứ không chỉ là cái máy phục vụ cả nhà.
Vấn đề chưa bao giờ là việc chị có cảm xúc đó. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ: chị làm gì với nó.
Hai cách “xử” sai mà nhiều người trong chúng ta hay trượt vào
Theo những gì tôi quan sát ở chính mình và ở rất nhiều chị em từng tâm sự với tôi, khi ấm ức dâng lên, ta thường rơi vào một trong hai thái cực.
Một là câm nín. Nuốt vào, “không sao”, chịu đựng cho qua. Bề ngoài thì hòa thuận, nhưng bên trong là băng giá tích tụ. Đây là cách tôi đã chọn suốt gần hai năm, và với riêng tôi, nó để lại một bức tường lạnh giữa hai vợ chồng mà sau này phải mất rất lâu mới phá đi được.
Hai là bùng nổ. Dồn nén đến một ngày thì vỡ òa, thường vì một chuyện cỏn con chẳng liên quan, rồi trút ra hết bằng những lời nặng nề mà mình không thật sự muốn nói. Trút xong thấy hả một chút, nhưng cái để lại thường là tổn thương cho người kia và sự xấu hổ cho chính mình.
Nhà nghiên cứu hôn nhân John Gottman — người dành nhiều thập kỷ quan sát các cặp đôi — đã gọi tên bốn kiểu giao tiếp mà ông cho là dễ làm mòn một mối quan hệ, ví như “Bốn kỵ sĩ”: chỉ trích, khinh thường, phòng thủ, và im lặng tránh né (theo The Seven Principles for Making Marriage Work). Chị có thấy điều đáng để ý không? Cả hai thái cực của chúng ta đều có thể rơi vào nhóm này. Bùng nổ thì gần với chỉ trích, khinh thường. Câm nín thì gần với im lặng tránh né. Cả hai, về lâu dài, đều có thể bào mòn sự gần gũi.
Vậy còn con đường thứ ba thì sao?
Con đường thứ ba: cho cơn giận được “cháy” an toàn, rồi mới nói
Tôi gọi đó là con đường ở giữa, và nó gồm hai nhịp.
Nhịp một: xả cho nhẹ, một cách an toàn — trước khi mở miệng.
Cơn giận giống như một ấm nước đang sôi. Nếu đậy chặt nắp, hơi dồn lại. Nếu mở toang, hơi nóng dễ làm bỏng người bên cạnh. Việc chị có thể thử là hé van cho hơi thoát ra từ từ. Ngày xưa, nếu biết điều này, có lẽ tôi đã không quay lưng nhiều đến thế. Một vài cách nhiều chị em thấy hiệu quả, nếu phù hợp với chị:
- Viết ra. Một cuốn sổ, hay một trang giấy chị sẽ xé bỏ sau đó cũng được. Viết hết, không kiểm duyệt, không cần đẹp. Nhiều người thấy rằng khi cơn giận được đặt thành chữ, nó tự dịu đi một bậc.
- Vận động. Tôi tìm lại được chính mình một phần rất lớn nhờ chạy bộ — sau này là cả Marathon, cả Fansipan. Nhưng chị không cần leo núi đâu; một vòng đi bộ nhanh quanh khu nhà, vài động tác giãn cơ, cũng có thể giúp cơ thể giải phóng bớt căng thẳng.
- Cho phép mình khóc, hoặc hét vào gối khi ở một mình. Nghe có vẻ buồn cười, nhưng nó thật. Cảm xúc cần một lối ra của cơ thể, không chỉ của lời nói.
- Trò chuyện với một người đồng cảnh — một người chị, một người bạn cũng đang gánh “ca ba”. Không phải để nói xấu chồng, mà để được nghe câu “ừ, chị hiểu”. Riêng câu đó thôi đã làm dịu rất nhiều.
Điểm mấu chốt: chị xả để bình tĩnh lại, chứ không phải xả thẳng vào mặt chồng hay con. Xả an toàn xong, mới đến nhịp hai.
Nhịp hai: nói ra — bình tĩnh, cụ thể, không buộc tội.
Đây là phần tôi từng vụng về nhất, và cũng là phần thay đổi hôn nhân của tôi nhiều nhất khi tôi học lại. Có một cách diễn đạt mà tôi thấy rất dễ áp dụng, dựa trên tinh thần Giao tiếp Trắc ẩn (Nonviolent Communication) của Marshall B. Rosenberg. Ông gợi ý mình nói theo một mạch tự nhiên: nêu sự việc cụ thể — nói cảm xúc của mình — nói nhu cầu phía sau — rồi đưa một đề nghị nhẹ nhàng.
Để chị dễ hình dung, hãy so hai cách nói cùng một chuyện:
Cách cũ (buộc tội): “Anh lúc nào cũng vô tâm. Anh có bao giờ để ý đến em đâu.”
Cách mới (theo mạch trên): “Mấy tối nay em lo con sốt một mình, em thấy mệt và hơi tủi thân. Em cần được chia sẻ. Cuối tuần này anh đỡ em phần tắm cho con buổi tối được không?”
Cùng một nỗi ấm ức, nhưng cách thứ hai mở ra một cánh cửa, còn cách thứ nhất dễ dựng lên một bức tường. Tôi không nói cách thứ hai dễ — lần đầu nói, giọng tôi run, tôi sợ bị gạt đi. Nhưng tôi nhận ra: khi tôi nói về cảm xúc và nhu cầu của mình thay vì lỗi của anh, anh ít phòng thủ hơn hẳn, và lần đầu tiên sau rất lâu, anh thật sự nghe.
Vài hiểu lầm tôi mong chị nhẹ nhàng nhìn lại
Trên đường đi, tôi từng mắc kẹt ở mấy niềm tin này. Có thể chị cũng vậy.
“Giận chồng là mình hư, là không biết điều.” Tôi không nghĩ vậy. Giận là một cảm xúc, không phải một tội. Người biết điều, theo tôi, không phải là người không bao giờ giận, mà là người biết làm gì với cơn giận của mình.
“Nói ra thì chỉ tổ cãi nhau, thôi nhịn cho yên cửa yên nhà.” Cái “yên” của sự nhịn, với tôi, thường là một thứ yên giả. Nó yên bề mặt mà lạnh bề sâu. Nói ra đúng cách không hẳn là châm ngòi cãi vã — nó có thể là cách để cái nóng có chỗ thoát mà không bỏng ai.
“Chồng phải tự hiểu chứ, sao cái gì cũng phải nói.” Tôi cũng từng mong thế, và từng thất vọng vì thế. Nhưng sự thật giản dị là: không ai đọc được tâm trí ai. Người thương mình đến mấy cũng khó thấy được nỗi ấm ức mình giấu kỹ. Nói ra không phải là yếu đuối — nó là cho người kia một cơ hội để thương mình đúng cách.
Và nếu chị cảm thấy nỗi ấm ức của mình bắt nguồn từ việc ranh giới trong nhà bị xóa nhòa — chị gánh phần của mọi người, không ai gánh phần của chị — thì mạch chuyện này nối thẳng sang một bài khác tôi đã viết, về đặt ranh giới trong gia đình. Nhiều khi, học nói “phần này là của em, phần kia em cần anh” chính là gốc rễ để cơn ấm ức không còn chỗ tích lại.
Khi nào nên tìm người có chuyên môn
Tôi muốn thành thật với chị: tôi không phải chuyên gia tâm lý. Tôi là một người chị đã đi qua đoạn đường cô đơn trong hôn nhân, đã từng nuốt ấm ức đến mức làm tổn thương cả con lẫn mình, và đã từng bước học lại cách nói. Những gì tôi chia sẻ ở đây là trải nghiệm cá nhân và những điều tôi đọc được, không thay thế cho sự trợ giúp chuyên môn.
Có những lúc, lời khuyên của một người chị là chưa đủ, và tìm đến chuyên gia mới là việc thương mình nhất. Chị có thể cân nhắc gặp nhà tham vấn tâm lý hoặc chuyên viên trị liệu hôn nhân nếu:
- Nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, chị mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân.
- Trong nhà có bạo lực — lời nói nặng nề thường xuyên, kiểm soát, hay bất kỳ hình thức đụng chạm thân thể nào.
- Hai vợ chồng nói chuyện gì cũng thành cãi vã, đã cố nhiều lần mà vẫn không thoát ra được vòng lặp.
- Chị cảm thấy mình không còn là chính mình nữa, và cố mãi vẫn không tự gỡ được.
Tìm người có chuyên môn không phải là thất bại. Đó là một quyết định mạnh mẽ và tử tế với bản thân.
Lời cuối, gửi chị
Cơn ấm ức của chị không phải kẻ thù. Với tôi, nó giống một sứ giả — đến để nói rằng có điều gì đó trong chị đã bị bỏ quên quá lâu, và đáng được lắng nghe. Chị không cần phải nuốt nó vào cho đến khi đông cứng, cũng không cần để nó vỡ òa làm đau người mình thương. Chị có thể chọn một con đường ở giữa: cho nó cháy một cách an toàn, rồi nói ra một cách bình tĩnh.
Tôi đã mất gần hai năm mới hiểu điều này, và còn lâu hơn nữa mới làm được. Nên nếu hôm nay chị mới bắt đầu, hãy nhẹ nhàng với mình. Một bước nhỏ thôi — viết ra một dòng, hay nói với anh một câu thật nhất — cũng đã là chị đang quay về phía chính mình rồi.
Chị xứng đáng được nhẹ lòng, ngay trong ngôi nhà của mình.
Về tác giả: Tôi là Phạm Thị Vân, sinh năm 1986 ở Thái Bình. Tôi từng suýt bỏ học sau lớp 9, rồi quay lại trường, đi dạy, và có gần hai năm một mình nuôi con nhỏ khi chồng làm việc cách hơn trăm cây số — nếm đủ vị cô đơn ngay trong hôn nhân. Sau này tôi rẽ sang kinh doanh, hiện là CEO Enterbuy, hoàn thành MBA năm 2020, có chồng và ba cô con gái, và vẫn đang tập “vượt vùng an toàn” mỗi ngày. Tôi viết không phải với tư cách chuyên gia, mà như một người chị đã đi qua, mong chị bớt cô đơn hơn tôi ngày ấy.
Nếu những dòng này chạm đến chị, chị cứ để lại một bình luận hoặc nhắn cho tôi một câu. Đôi khi, chỉ cần được nói ra với một người hiểu, viên than âm ỉ ấy đã nguội đi rất nhiều rồi.