Có một khoảnh khắc tôi nghĩ chị sẽ nhận ra ngay, vì tôi đã sống nó nhiều lần.
Đó là lúc gần nửa đêm. Cả ngày chị đã chạy như một cái máy: deadline ở công ty, tin nhắn chưa trả lời, cơm nước, tắm rửa cho con, bài tập về nhà. Đến phút cuối cùng, khi chỉ còn một việc duy nhất là dỗ con ngủ, thì con lại nhõng nhẽo, lì lợm, khóc không lý do. Và chị quát. Tiếng quát to hơn chị muốn. Có khi kèm theo một cái giật tay, một câu nói mà ngay khi vừa thốt ra chị đã ước gì mình nuốt lại được.
Rồi con ngủ. Chị ngồi bên giường, nhìn gương mặt bé bỏng ấy giãn ra trong giấc ngủ, hàng mi còn ướt. Và nước mắt chị ứa ra. Trong đầu chị vang lên một câu nói quen thuộc đến đau lòng: “Mình là một người mẹ tồi.”
Tôi viết bài này cho chính khoảnh khắc đó. Vì tôi đã ngồi ở đúng chỗ chị đang ngồi.
Tôi cũng từng tin mình là một người mẹ tệ
Tôi không phải chuyên gia tâm lý. Tôi là một người chị đã đi qua, và tôi muốn kể chị nghe một giai đoạn của tôi.
Khi con gái đầu của tôi còn rất nhỏ, tôi đi dạy ở Quảng Ninh, còn chồng tôi làm việc cách đó hơn một trăm cây số. Suốt gần hai năm, gần như chỉ có hai mẹ con. Tôi gọi đó là những ngày “ca ba”: ca một là việc trường — giáo án, chấm bài, họp hành; ca hai là việc nhà — chợ búa, cơm nước, giặt giũ; ca ba là chăm con một mình từ lúc tỉnh đến lúc thiếp đi vì kiệt sức. Và xen giữa tất cả là một thứ ít ai gọi tên: nỗi cô đơn ngay trong chính cuộc hôn nhân của mình, khi người bạn đời ở quá xa để đỡ cho mình một tay vào lúc mình muốn gục xuống.
Có những đêm con sốt, con quấy, tôi mệt đến mức không còn dịu dàng nổi nữa. Tôi đã cáu. Tôi đã nói những lời mà sáng hôm sau nghĩ lại thấy nhói. Và y như chị bây giờ, tôi nhìn con ngủ rồi tự kết tội mình: giá như mình kiên nhẫn hơn, giá như mình giỏi hơn, giá như mình là một người mẹ tốt hơn.
Phải rất lâu sau tôi mới hiểu ra một điều mà tôi ước gì có ai nói với mình sớm hơn: Tôi không phải một người mẹ tệ. Tôi chỉ đang quá tải. Và quá tải thì không phải là một tội.
Tội lỗi luôn đi tìm một chỗ để đổ lỗi
Có một điều rất con người mà tôi quan sát được, cả ở mình lẫn ở những người chị em tôi gặp: cảm giác tội lỗi không bao giờ chịu đứng yên. Nó luôn đi tìm một chỗ để đổ. Nó thì thầm: “Mình đã làm sai ở đâu?”, “Giá như mình đừng đi làm…”, “Giá như mình ở nhà thì con đã không thế này.”
Bác sĩ tâm thần Elisabeth Kübler-Ross, trong cuốn On Death and Dying (1969), khi quan sát những người đối diện với mất mát, có nhận ra rằng tội lỗi là một trong những cảm xúc rất hay xuất hiện và rất tự nhiên của con người trước một điều không như mình mong. Tôi thấy điều đó đúng cả với những mất mát nhỏ trong đời thường — như cảm giác “mình chưa làm tròn” của một người mẹ. Điều đáng nói là: phần lớn những lần ta thấy tội lỗi, thực sự không có ai để đổ lỗi cả. Không có “lỗi” nào hết. Chị đi làm không phải vì chị ích kỷ — chị đi làm vì gia đình này cần chị, và vì chị cũng có quyền là một con người có công việc, có giá trị riêng. Con quấy đêm đó không phải vì chị là mẹ tồi — mà vì con là một đứa trẻ, và trẻ con thì quấy.
Cái bẫy của tội lỗi là nó khoác lên mình vẻ “có trách nhiệm”. Ta tưởng cứ tự dằn vặt là ta đang làm mẹ tốt. Nhưng theo những gì tôi tự thấy ở mình, tự đánh mình mỗi đêm không làm chị thành người mẹ tốt hơn — nó thường chỉ làm chị kiệt sức nhanh hơn.
Né tránh không làm nó biến mất
Nhiều chị chọn cách gạt phắt cảm giác ấy đi cho nhanh. Bận quá rồi, hơi đâu mà ngồi khóc. “Vượt qua nhanh đi” — xã hội cũng hay giục ta như vậy. Mạnh mẽ lên, ai chẳng phải thế, làm mẹ là phải hy sinh.
Nhưng theo những gì tôi đọc và tự thấy ở mình, cảm xúc bị nhấn xuống thường không tan đi đâu cả. Nó hay chuyển chỗ. Có khi nó hiện ra thành đau đầu, mất ngủ, tim đập nhanh vô cớ, hay cái cảm giác nghẹn ở ngực mà đi khám chẳng ra bệnh. Có khi nó hiện ra thành chính những cơn cáu gắt tiếp theo — vì một người luôn căng như dây đàn thì rất dễ đứt. Đây là điều tôi quan sát, không phải một kết luận y khoa; nếu chị thấy cơ thể mình có những dấu hiệu kéo dài, chị nên đi khám để yên tâm.
Cho nên gợi ý đầu tiên của tôi, nếu phù hợp với chị, không phải là “đừng buồn nữa”, mà ngược lại: chị có thể cho phép mình được gọi tên cảm giác đó. Được dừng lại một chút. Được thừa nhận: “Ừ, tối nay mình mệt, mình đã quát con, và mình thấy có lỗi.” Gọi tên không phải để dìm mình sâu hơn, mà để cảm xúc có một lối ra, thay vì cứ tích lại trong người.
“Con không cần một người mẹ hoàn hảo”
Đây là đoạn tôi muốn chị đọc chậm.
Nhà phân tâm học người Anh Donald Winnicott, người dành nhiều năm quan sát mối quan hệ mẹ và con, có một khái niệm mà tôi rất biết ơn khi gặp được: “người mẹ đủ tốt” (tiếng Anh là good enough mother). Ý của ông rất giải thoát: đứa trẻ không cần một người mẹ hoàn hảo, làm đúng mọi thứ mọi lúc. Đứa trẻ cần một người mẹ đủ tốt — một người mẹ có lúc đáp ứng được con, có lúc lỡ nhịp, có lúc mệt, có lúc sai, rồi quay lại. Theo cách nhìn của ông, chính những lần “không hoàn hảo có chừng mực” ấy lại giúp con dần học cách đối diện với một thế giới vốn không hoàn hảo.
Nói cách khác, những đêm chị lỡ quát con không có nghĩa là chị phá hỏng con. Một người mẹ biết yêu con, sáng hôm sau ôm con, nói “mẹ xin lỗi tối qua mẹ nóng” — đó đã là một bài học quý về tình yêu và sự sửa sai mà chị đang dạy con, dù chị không hề biết.
Tôi hay nói với các chị em một câu mà tôi tin từ tận đáy lòng: con không cần một người mẹ hoàn hảo, con cần một người mẹ hạnh phúc. Một người mẹ được nghỉ, được thở, được là chính mình, thường sẽ dịu dàng hơn rất nhiều một người mẹ “hoàn hảo” mà rỗng tuếch và cạn kiệt bên trong.
Tự trắc ẩn: tử tế với mình như tử tế với một người bạn
Vậy thay vì tự đánh mình, ta có thể làm gì?
Có một hướng tôi thấy rất hữu ích, được nhà nghiên cứu Kristin Neff gọi là tự trắc ẩn (tiếng Anh là self-compassion, trình bày trong cuốn Self-Compassion, 2011). Bà mô tả nó gồm ba phần đơn giản mà sâu:
- Tử tế với chính mình thay vì phán xét mình. Tức là tự nói với mình bằng giọng mình sẽ dùng với một người bạn thân, chứ không phải giọng một quan tòa.
- Nhận ra đây là chuyện chung của con người. Chị không phải người mẹ duy nhất từng quát con rồi khóc. Hẳn còn rất nhiều người mẹ khác đêm nay cũng đang ngồi bên giường con với đúng cảm giác ấy. Chị không cô đơn, và chị không “bị làm sao cả”.
- Chánh niệm — nhìn cảm giác của mình đúng như nó là, không phóng đại “mình là mẹ tệ nhất thế gian”, cũng không chối bỏ.
Tôi muốn chia sẻ với chị một cách rất nhỏ mà tôi từng dùng. Mỗi khi câu “mình là người mẹ tồi” vang lên, tôi thử hỏi lại: “Nếu đây là em gái mình, là người bạn thân của mình kể chuyện này, mình sẽ nói gì với cô ấy?” Chắc chắn tôi sẽ không mắng cô ấy là mẹ tồi. Tôi sẽ nói: “Cậu mệt quá rồi, cậu đã gánh nhiều quá rồi.” Vậy thì tại sao tôi không được nói câu đó với chính mình?
Vài điều nhỏ khác, nếu phù hợp với chị, chị có thể thử:
- Viết ra. Một cuốn sổ, vài dòng trước khi ngủ, không cần hay ho. Chỉ cần đổ những gì trong đầu ra giấy. Nhiều người, trong đó có tôi, thấy nhẹ hẳn khi cảm xúc được viết thành chữ.
- Tìm một người đồng cảnh. Một người bạn cũng đang làm mẹ đi làm, để thỉnh thoảng nhắn nhau “hôm nay tớ cũng quát con”. Biết mình không một mình đôi khi đã là một sự nâng đỡ.
- Tách “việc đã làm” khỏi “con người mình”. Tối nay tôi quát con — đó là một hành vi, trong một phút quá tải. Nó không có nghĩa “tôi là người xấu”. Hành vi sửa được; con người chị thì vẫn nguyên vẹn đáng yêu.
Khi nào nên tìm người có chuyên môn
Tôi cần thành thật với chị, vì đây là điều tôi luôn nói rõ. Tôi viết từ trải nghiệm của một người chị, không phải từ ghế của một nhà tâm lý. Những gì tôi chia sẻ ở trên hợp với cảm giác tội lỗi đời thường mà gần như người mẹ nào cũng có.
Nhưng có những lúc nỗi buồn không còn là chuyện “tự an ủi rồi qua”. Nếu chị thấy mình buồn bã hoặc trống rỗng kéo dài nhiều tuần, mất ngủ hoặc mất hứng thú với mọi thứ từng làm mình vui, khó kiểm soát cơn giận đến mức sợ chính mình, có ý nghĩ làm đau bản thân hoặc làm đau con, hay cảm thấy không thể gượng dậy nổi — thì xin chị, đó là lúc nên tìm một người có chuyên môn: bác sĩ, chuyên gia tâm lý, nhà tham vấn. Đi tìm sự giúp đỡ ấy không phải là dấu hiệu chị yếu đuối hay là mẹ tồi — với tôi, nó chính là một trong những điều mạnh mẽ và thương con nhất chị có thể làm.
Lời cuối, từ một người chị
Chị thân mến, tôi biết đêm nay có thể chị vẫn đang ngồi đó với cảm giác mình chưa đủ tốt. Tôi chỉ mong chị mang theo một câu này khi tắt đèn đi ngủ: việc chị thấy có lỗi sau khi nóng giận, theo tôi, chính nó đã cho thấy chị là một người mẹ yêu con tha thiết. Người mẹ không yêu con thì đã chẳng bận lòng.
Chị không tệ đâu. Chị đang gánh quá nhiều. Và chị xứng đáng được dịu dàng với chính mình, y như chị vẫn dịu dàng với cả nhà.
Về tác giả: Tôi là Phạm Thị Vân, sinh năm 1986 ở Thái Bình. Từ một cô bé suýt bỏ học sau lớp 9 để đi học nghề may, tôi quay lại trường, theo nghề giáo, rồi có gần hai năm nuôi con nhỏ một mình khi chồng ở xa hơn trăm cây số — những ngày “ca ba” mà tôi không bao giờ quên. Sau này tôi rời bục giảng, bước vào kinh doanh, học MBA, và hiện là CEO Enterbuy. Tôi viết không phải với tư cách chuyên gia tâm lý, mà là một người chị đã đi qua, đang làm mẹ của ba cô con gái, và vẫn mỗi ngày học cách tử tế hơn với chính mình. Các khái niệm trong bài được tham khảo từ tài liệu của những tác giả được nêu tên.
Nếu những dòng này chạm tới chị, chị cứ giữ lại để đọc trong những đêm khó. Và nếu chị muốn đồng hành cùng tôi và những người mẹ đi làm khác trên hành trình tìm lại sự bình an cho chính mình, tôi luôn ở đây — không phải để dạy chị, mà để cùng chị đi tiếp.