Có một buổi tối, sau khi dỗ con ngủ, chị ngồi xuống mép giường và bỗng thấy mình lạ lẫm. Trong gương là một người phụ nữ giỏi giang: lo trọn việc công ty, đưa đón con đúng giờ, cơm nước tươm tất, nhà cửa gọn gàng. Vậy mà sâu bên trong, có một câu hỏi cứ lặng lẽ dội lên: “Mình của ngày xưa đâu rồi? Lần cuối mình làm một điều gì đó chỉ cho riêng mình là khi nào?”
Nếu chị từng có một đêm như thế, tôi muốn chị biết: chị không hề ích kỷ, và chị cũng không hề một mình. Tôi đã đi qua đúng cảm giác ấy. Và tôi viết bài này không phải với tư cách một chuyên gia tâm lý, mà với tư cách một người chị đã từng đứng ở đúng chỗ chị đang đứng — kiệt sức, lạc lối, và tự hỏi liệu có còn kịp để bắt đầu lại không.
Khi chị thấy mình chỉ còn là “cái máy phục vụ cả nhà”
Nhiều chị nhắn cho tôi cùng một nỗi niềm, dù mỗi người một hoàn cảnh: “Em giỏi việc, ai cũng khen, mà em thấy mình trống rỗng. Em quát con xong lại ngồi khóc vì ân hận. Em với chồng cả tuần không nói với nhau câu nào tử tế. Em không còn nhớ mình thích gì nữa.”
Đó là tiếng nói của một người mẹ đi làm đang gánh cả “ca ba”: việc cơ quan, việc nhà, và việc chăm con — ba ca dồn vào một ngày, không có giờ nghỉ. Khi sống như vậy quá lâu, chị dần đánh mất chính mình lúc nào không hay. Không phải vì chị yếu đuối, mà vì chị đã cho đi quá nhiều, trong quá nhiều năm, mà quên chừa lại một phần cho bản thân.
Tôi hiểu cảm giác ấy tận trong xương tủy. Và đó cũng là lý do tôi muốn kể chị nghe câu chuyện của tôi — không phải để khoe, mà để chị thấy: khởi đầu mới là điều có thật.
Tôi đã từng đứng ở đúng chỗ chị đang đứng
Tôi sinh năm 1986 ở một vùng quê Thái Bình. Nhà nghèo. Học hết lớp 9, tôi suýt nghỉ học để đi học nghề may, vì hồi đó con đường ấy có vẻ thực tế hơn với một đứa con gái nhà nghèo. Rồi tôi quay lại trường, thi đỗ chuyên Văn, giành giải nhất học sinh giỏi tỉnh môn Địa, vào Đại học Sư phạm và đi dạy.
Nhưng giai đoạn khó nhất của đời tôi không phải là cái nghèo. Đó là gần hai năm tôi một mình nuôi con nhỏ ở Quảng Ninh, khi chồng tôi làm việc cách xa hơn 100 cây số. Mỗi ngày của tôi cũng là một cái “ca ba”: sáng lên lớp, chiều về lo cơm nước, tối ôm con. Con ốm, tôi thức trắng một mình. Có những đêm con khóc, tôi cũng khóc theo — không phải vì mệt, mà vì cô đơn. Tôi nhận ra một điều cay đắng: người ta có thể cô đơn ngay trong chính cuộc hôn nhân của mình, khi người bạn đời ở quá xa để san sẻ.
Đến tháng 9 năm 2013, tôi rời nghề giáo. Quyết định ấy giằng xé tôi đến mức, ngày khai giảng năm đó, nghe tiếng trống trường vang lên mà tôi bật khóc. Tôi bước ra khỏi vùng an toàn của mình với hai bàn tay gần như trắng, để bắt đầu lại từ con số không trong kinh doanh.
Hôm nay, tôi là CEO của Enterbuy, đã hoàn thành chương trình thạc sĩ quản trị (MBA) năm 2020, có một mái nhà với chồng và ba cô con gái, và từng chinh phục cả đường chạy Marathon lẫn đỉnh Fansipan. Tôi kể những điều này sau cùng, vì tôi muốn chị hiểu: thành quả ấy không đến từ một người phụ nữ may mắn hơn chị. Nó đến từ một người mẹ từng kiệt sức, từng khóc một mình giữa đêm, và đã chọn bắt đầu lại — từng bước rất nhỏ một.
Nếu tôi làm được, tôi tin chị cũng có cơ hội của mình.
Tại sao chăm sóc bản thân không phải là ích kỷ
Điều tôi muốn nói với chị nhất là điều này: chăm lo cho chính mình không phải là ích kỷ — đó là nền tảng.
Nhà tâm lý học Abraham Maslow, trong công trình A Theory of Human Motivation (1943), mô tả nhu cầu con người như một cái tháp nhiều tầng: dưới cùng là ăn, ngủ, an toàn; cao hơn là được yêu thương, được công nhận; trên cùng là nhu cầu được sống đúng với tiềm năng của mình. Nguyên lý của ông là: khi những tầng dưới bị bào mòn quá lâu, ta gần như không còn năng lượng để vươn tới các tầng trên.
Người mẹ đi làm rất hay mắc kẹt ở hai tầng đáy: thiếu ngủ triền miên, lúc nào cũng ở chế độ “sinh tồn”. Khi đó, mong chị dịu dàng với con, ấm áp với chồng, và còn nhớ mình thích gì — là một đòi hỏi gần như bất khả thi. Không phải chị tệ. Là cái bình của chị đã cạn.
Đây là chỗ tôi mong chị đọc thật chậm: rót đầy lại cho mình không lấy đi của ai cả. Khi chị được nghỉ ngơi, được làm một điều khiến mình thấy còn là chính mình, chị sẽ có nhiều hơn để cho con, cho chồng — chứ không phải ít đi. Con đang trông cậy vào chị mỗi ngày. Và có lẽ chính vì thế, nhu cầu của chị cũng xứng đáng được chị nhớ đến, thay vì mãi để sau cùng.
Vài hiểu lầm khiến chị mãi không dám bắt đầu
Trên hành trình của mình, và qua những lá thư chị em gửi, tôi nhận ra vài hiểu lầm cứ giữ chân người phụ nữ lại:
“Tôi già rồi, muộn rồi.” Tôi đã làm lại cuộc đời gần như từ đầu khi đã làm mẹ, đã ngoài hai mươi bảy. Tôi học MBA khi đã hơn ba mươi, giữa lúc vừa làm vợ, làm mẹ, vừa điều hành công ty. Tuổi 30, tuổi 40 không phải dấu chấm hết — với nhiều người, đó mới là lúc họ đủ chín để biết mình thật sự muốn gì.
“Tôi không có năng khiếu chuyện đó.” Nhà tâm lý học Carol Dweck, trong cuốn Mindset (2006), phân biệt hai lối nghĩ: một bên tin khả năng là cố định (“tôi vốn dĩ không giỏi”), một bên tin khả năng có thể nuôi lớn qua nỗ lực (“tôi chưa giỏi thôi”). Chỉ cần đổi từ “tôi không làm được” thành “tôi chưa làm được”, cánh cửa đã hé ra rồi.
“Tôi phải đợi rảnh hơn, ổn hơn đã.” Thường thì sẽ chẳng có một ngày nào con tự nhiên ngoan hơn, việc tự nhiên ít đi để chị thong dong bắt đầu. Khởi đầu mới hiếm khi đến từ một cú nhảy lớn. Nó đến từ những bước rất nhỏ, làm đều mỗi ngày.
Bắt đầu lại — bằng những bước rất nhỏ
Người Nhật có một triết lý tôi rất thích, gọi là Kaizen: cải tiến không ngừng bằng những thay đổi nhỏ xíu mỗi ngày. Nhỏ đến mức chị khó mà viện cớ “không có thời gian”. Nếu phù hợp với chị, đây là vài điều chị có thể thử:
- Giành lại 15 phút mỗi ngày cho riêng mình. Một ly trà uống chậm, vài trang sách, một vòng đi bộ — không điện thoại, không ai gọi “mẹ ơi”. Mười lăm phút thôi, nhưng đều đặn, nó nhắc chị rằng chị vẫn tồn tại như một con người, không chỉ như một vai trò.
- Học một điều mới rất nhỏ. Một khóa học ngắn trên mạng, một công thức nấu ăn, vài câu ngoại ngữ. Cảm giác “mình vẫn học được, vẫn lớn lên được” có sức chữa lành đáng kinh ngạc.
- Tìm sự hỗ trợ, đừng gồng một mình. Nhờ chồng giữ con một buổi tối. Nói thật với một người bạn rằng chị đang mệt. Tham gia một nhóm những người mẹ cùng cảnh. Tôi của ngày xưa từng nghĩ nhờ vả là yếu đuối — giờ tôi tin rằng biết xin giúp đỡ cũng là một kiểu mạnh mẽ.
- Viết xuống một điều chị từng yêu thích trước khi làm mẹ. Rồi hứa với mình sẽ chạm lại nó, dù chỉ một chút, trong tuần này.
Chị đừng cố làm hết mọi thứ cùng lúc. Nếu được, chị thử chọn một điều thôi, điều nhẹ nhàng nhất, và bắt đầu từ hôm nay. Từng bước một.
Khi nào nên tìm đến người có chuyên môn
Tôi xin nói thật lòng: tôi là người chị đã đi qua, không phải nhà chuyên môn. Những điều tôi chia sẻ là trải nghiệm và những gì tôi đọc được, chứ không thay thế được sự trợ giúp chuyên nghiệp.
Nếu chị thấy mình buồn bã kéo dài nhiều tuần không dứt, mất ngủ hoặc ngủ li bì, không còn thiết tha điều gì, hay có những ý nghĩ làm hại bản thân — xin chị đừng cố tự gánh. Đó là lúc nên tìm đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc một cơ sở y tế đáng tin cậy. Tìm người có chuyên môn không phải là thất bại; đó là một cách yêu thương chính mình một cách khôn ngoan. Có những điều cần đến đúng người, đúng chuyên môn, và điều đó hoàn toàn ổn.
Lời cuối gửi chị
Suốt nhiều năm, chị đã là điểm tựa cho cả nhà. Giờ đây, tôi mong chị cho phép mình được làm điểm tựa cho chính mình một chút.
Khởi đầu mới không có nghĩa là đập bỏ tất cả để xây lại. Nó chỉ là việc chị lặng lẽ nhặt lại từng mảnh của con người mình — sở thích cũ, ước mơ cũ, tiếng cười cũ — và ghép lại thành một phiên bản đầy đặn hơn, bình an hơn. Đó cũng có thể là món quà đẹp chị dành cho các con: một người mẹ biết yêu thương chính mình thường dạy con cách yêu thương bản thân nó, mà chẳng cần nói một lời nào.
Chị không cần phải hoàn hảo. Chị chỉ cần bắt đầu, bằng một bước rất nhỏ. Và tôi tin chị làm được.
Về tác giả: Tôi là Phạm Thị Vân — sinh năm 1986 ở Thái Bình, từng suýt nghỉ học sau lớp 9, từng có gần hai năm một mình nuôi con nhỏ khi chồng ở cách hơn 100km, từng rời nghề giáo trong nước mắt để bắt đầu lại từ con số không. Hôm nay tôi là CEO Enterbuy, mẹ của ba cô con gái, và là một người chị tin rằng phụ nữ chúng mình luôn có quyền vượt qua vùng an toàn để tìm lại chính mình. Tôi viết để đồng hành cùng những người mẹ đi làm đang gánh cả bầu trời — không phải với tư cách chuyên gia, mà với tư cách một người đã đi qua.
Nếu những dòng này chạm tới chị, tôi mời chị nhẹ nhàng chọn một bước nhỏ cho riêng mình tuần này — và nếu muốn có người đồng hành trên hành trình tìm lại chính mình, chị cứ ghé lại đây với tôi.
